Oorzaken van gynaecomastie: hormonen, medicijnen, ziekten, leefstijl

Begrijpen waarom je borst veranderd is, is vaak al een deel van de oplossing. Is de oorzaak een medicijn dat vervangen kan worden, een middel waarmee je kunt stoppen of een hormonale disbalans die te corrigeren is, dan kan recente gynaecomastie zonder verdere behandeling verdwijnen. Hier alle bekende oorzaken, van de meest voorkomende tot de zeldzaamste.

Eén gemeenschappelijk mechanisme: de hormoonbalans

Alle oorzaken van gynaecomastie werken via hetzelfde mechanisme. De mannelijke borstklier wordt gestimuleerd door oestrogenen en afgeremd door androgenen, waaronder testosteron. Hij groeit zodra de balans verschuift:

• omdat de oestrogenen stijgen (meer aanmaak, meer omzetting van testosteron in oestrogeen, tragere afbraak door de lever);
• omdat de androgenen dalen (minder actieve teelballen, een hormoon dat hun werking blokkeert);
• of omdat de klier gevoeliger wordt voor oestrogenen of minder gevoelig voor androgenen.

Hoe de oorzaken verdeeld zijn

Bij volwassenen die voor gynaecomastie naar de dokter gaan, ziet de klassieke verdeling volgens het overzichtsartikel in het New England Journal of Medicine er zo uit:

Onthoud vooral dit: in de helft van de gevallen zit er geen ziekte achter. Het gaat dan om gynaecomastie zonder gevonden oorzaak of om puberteitsgynaecomastie die nooit helemaal verdween.

1. Natuurlijke oorzaken

Deze komen het vaakst voor en wijzen niet op een ziekte.

• Bij de geboorte: de hormonen van de moeder gaan via de placenta naar het kind. De meeste pasgeborenen hebben een klein borstknopje dat binnen enkele weken verdwijnt.
• In de puberteit: een paar maanden lang stijgt de oestrogeenaanmaak sneller dan het testosteron. Bijna één op de twee jongens krijgt gynaecomastie, die meestal binnen 6 maanden tot 2 jaar verdwijnt. Zie gynaecomastie in de puberteit.
• Op latere leeftijd: het testosteron daalt geleidelijk en het vetpercentage stijgt. Vet bevat aromatase, het enzym dat testosteron omzet in oestrogeen. Meer dan de helft van de mannen boven de 50 heeft bij onderzoek gynaecomastie.

2. Medicijnen en andere middelen

Dit is de belangrijkste oorzaak om op te sporen, omdat ze vaak omkeerbaar is. Medicijnen verklaren 10 tot 25% van de gynaecomastie bij volwassenen. De belangrijkste groepen:

Deze lijst is niet volledig. Een Frans farmacovigilantie-onderzoek op basis van gemelde bijwerkingen bevestigde het belang van meerdere van deze groepen, vooral anti-androgenen en spironolacton.

Middelen uit het dagelijks leven

• Anabole steroïden, prohormonen en sommige spiergroeimiddelen zijn een heel gewone oorzaak bij jonge sporters. Ze hebben een eigen artikel: gynaecomastie, fitness en steroïden.
• Cannabis wordt vaak genoemd. Er zijn gevallen beschreven, maar onderzoek heeft het verband niet formeel bewezen.
• Alcohol werkt vooral via leverschade en calorieën.
• Lavendel- en tea-tree-olie, herhaaldelijk op de huid aangebracht, zijn in verband gebracht met gynaecomastie bij jonge jongens, die verdween na stoppen. Deze oliën hebben in het lab een zwak oestrogeen en een aangetoond anti-androgeen effect.
• Huidcontact met een hormoongel (testosteron of oestrogeen) van een huisgenoot kan al effect hebben.

3. Ziekten

Ze komen minder vaak voor, maar onderzoek en bloedtest zijn erop gericht ze op te sporen.

Leverziekten

Levercirrose, ongeacht de oorzaak (alcohol, hepatitis, leververvetting), is een klassieke oorzaak. Een beschadigde lever breekt hormonen slechter af, en meer testosteron wordt omgezet in oestrogeen. Ondervoeding gevolgd door snel weer aansterken (‘refeeding-gynaecomastie’) werkt op een vergelijkbare manier.

Problemen met de teelballen (hypogonadisme)

Als de teelballen te weinig testosteron maken, slaat de balans door. De oorzaken lopen uiteen:

• het syndroom van Klinefelter (een extra X-chromosoom), vaak laat ontdekt, met kleine stevige teelballen, gynaecomastie en soms onvruchtbaarheid;
• de gevolgen van bof of een letsel aan de teelbal;
• secundair hypogonadisme, als de hypofyse de teelballen niet meer genoeg aanstuurt.

Hormoonproducerende tumoren

Daarom onderzoekt de arts altijd de teelballen. Sommige teelbaltumoren maken oestrogeen of hCG aan, dat de borstklier stimuleert. Ze zijn zeldzaam (ongeveer 3% van de gevallen), maar goed te behandelen als ze vroeg ontdekt worden. Nog zeldzamer is een tumor van de bijnier of long de oorzaak.

Andere ziekten

• Een te snel werkende schildklier verhoogt de oestrogenen.
• Nierfalen, vooral bij dialysepatiënten.
• Te veel prolactine, een hormoon van de hypofyse, vaak door medicijnen.
• Obesitas, dat borstvet combineert met extra oestrogeenaanmaak door vetweefsel.

Het onderzoek: hoe de arts de oorzaak vindt

Het onderzoek volgt de bevindingen:

1. Het gesprek brengt alle medicijnen, supplementen, sportmiddelen, alcohol, cannabis, de duur en het verloop in kaart.
2. Het lichamelijk onderzoek omvat borsten, teelballen, schildklier en tekenen van leverziekte.
3. Het bloedonderzoek omvat afhankelijk van de situatie totaal testosteron, oestradiol, LH, FSH, prolactine, hCG, TSH en lever- en nierfunctie.
4. Beeldvorming: echo van de borst bij twijfel; echo van de teelballen als onderzoek of bloedwaarden daarop wijzen.

De interpretatie volgt een eenvoudige logica. Een verhoogd hCG leidt tot zoeken naar een tumor. Laag testosteron met hoog LH wijst op een probleem in de teelballen. Laag testosteron met laag LH wijst naar de hypofyse. Een hoog oestradiol leidt tot zoeken naar een bron van oestrogeen.

Bij een tiener met normaal onderzoek, en bij een volwassene met oude, stabiele gynaecomastie zonder bijzonderheden, blijft het onderzoek vaak beperkt.

En als er geen oorzaak wordt gevonden?

Dat komt vaak voor en is eerder geruststellend: het betekent dat er geen ziekte is vastgesteld. ‘Idiopathische’ gynaecomastie wordt aangepakt zoals elke andere vorm:

• is ze recent, dan kan een medische behandeling besproken worden (behandeling zonder operatie);
• bestaat ze al lang en hindert ze, dan is een operatie de blijvende oplossing (de operatie);
• in alle gevallen camoufleert een compressiekledingstuk het in het dagelijks leven.

Jouw vragen