Gynaecomastie: de complete gids om het te begrijpen, te camoufleren en te behandelen

Je merkt dat je borst veranderd is: een bolling onder de tepels, een vervelend silhouet in een strak T-shirt, misschien wat gevoeligheid als je het aanraakt. Je bent niet de enige en ook niet ‘raar’. Gynaecomastie is een van de meest voorkomende lichamelijke kenmerken bij mannen, en een van de minst besproken. Deze gids zet de essentie op een rij, en elk onderdeel linkt naar een uitgebreid artikel als je verder wilt lezen.

Wat is gynaecomastie?

Het woord komt uit het Grieks: gyné (vrouw) en mastos (borst). Het betekent een vergroting van de borstklier bij een man. Elke man heeft een klein restje borstklier achter de tepelhof. Bij gynaecomastie groeit dat weefsel en vormt het een stevige, rubberachtige schijf onder de tepel, die je tussen je vingers kunt voelen.

Twee punten zijn belangrijk:

• het is goedaardig: geen kanker en ook geen voorstadium;
• het is iets anders dan gewoon te veel vet, wat pseudogynaecomastie of lipomastie heet. Dat onderscheid bepaalt alles, want de oplossingen zijn niet dezelfde.

Hoeveel mannen hebben het?

Veel meer dan je denkt. Hoe vaak het voorkomt hangt af van de leeftijd, met drie bekende pieken:

Deze cijfers uit de dermatologische en endocrinologische literatuur omvatten veel lichte vormen die alleen bij onderzoek opvallen. Zichtbare, hinderlijke vormen zijn minder talrijk, maar nog steeds heel gewoon. De meeste mannen die het hebben, vertellen het aan niemand, zelfs niet aan hun arts.

Waarom ontwikkelt een man borsten?

Borstweefsel wordt bij mannen en vrouwen geregeld door twee groepen hormonen:

• oestrogenen stimuleren de groei van de klier;
• androgenen (vooral testosteron) remmen die af.

Mannen hebben een kleine hoeveelheid oestrogeen. Een deel wordt direct in de teelballen gemaakt, een ander deel ontstaat uit testosteron via een enzym, aromatase, dat veel in vetweefsel voorkomt. Gynaecomastie ontstaat zodra de balans naar de oestrogenen doorslaat: omdat de oestrogenen stijgen, de androgenen dalen of de klier er gevoeliger voor wordt.

De belangrijkste oorzaken

• Natuurlijke oorzaken: geboorte, puberteit, ouder worden. Met de jaren daalt het testosteron en stijgt het vetpercentage, en daarmee de aromatase.
• Medicijnen en andere middelen: sommige prostaatmedicijnen (anti-androgenen, finasteride), spironolacton, bepaalde antipsychotica, sommige hiv-remmers, sommige maagzuurremmers en vooral anabole steroïden.
• Ziekten: levercirrose, nierfalen, een te snel werkende schildklier, hypogonadisme (teelballen die weinig testosteron maken) en, zeldzamer, tumoren van de teelballen of bijnieren.
• Geen oorzaak gevonden: dat geldt voor ongeveer een kwart van de mannen die naar de dokter gaan. Men spreekt dan van ‘idiopathische’ gynaecomastie.

Alle oorzaken, inclusief de lijst met betrokken medicijnen, vind je in ons artikel over de oorzaken van gynaecomastie.

Klier of vet: de vraag die alles verandert

Dit moet je als eerste weten, want het bepaalt wat kan werken:

In de praktijk hebben veel mannen een mengvorm: een kern van klierweefsel met vet eromheen. Om te zien waar je staat, doe je onze test klier of vet en lees je daarna ons artikel over het verschil tussen gynaecomastie en borstvet.

De verschillende graden

Chirurgen gebruiken meestal de Simon-classificatie, die rekening houdt met volume en huidoverschot:

• Graad I: kleine vergroting, geen huidoverschot.
• Graad IIa: matige vergroting, geen huidoverschot.
• Graad IIb: matige vergroting met licht huidoverschot.
• Graad III: grote vergroting met duidelijk huidoverschot, waardoor de borst ‘hangt’.

De graad bepaalt de chirurgische techniek. Hij geeft ook aan hoeveel compressie je nodig hebt om het dagelijks te camoufleren.

Moet je je zorgen maken?

Meestal niet. Maar sommige signalen moet je zonder uitstel laten nakijken:

Deze signalen zijn zeldzaam en hebben meestal een onschuldige oorzaak. Toch rechtvaardigen ze een onderzoek, soms met een echo of mammografie. Lees er alles over in gynaecomastie aan één kant, pijn: wanneer naar de dokter.

De diagnose: zo verloopt het doktersbezoek

Het consult is eenvoudig en kort. De arts:

1. stelt vragen: sinds wanneer, pijn, medicijnen, supplementen of sportpreparaten, alcohol of cannabis, andere klachten (minder zin in seks, vermoeidheid);
2. onderzoekt beide borsten en voelt voorzichtig onder de tepelhof of er een klierschijf is;
3. onderzoekt de teelballen, omdat een probleem daar de oorzaak kan zijn;
4. laat afhankelijk van de situatie bloed prikken: testosteron, oestradiol, LH, FSH, prolactine, zwangerschapshormoon (hCG), schildklier, lever en nieren;
5. vraagt bij twijfel een echo van de borst aan, eventueel een mammografie.

Bij een tiener met een normaal onderzoek blijft het vaak bij afwachten, omdat het meestal vanzelf verdwijnt.

De oplossingen, van eenvoudig tot ingrijpend

1. Vanaf morgen camoufleren

Een compressieshirt of -hemd onder je kleding maakt je borst plat en onzichtbaar onder een overhemd of T-shirt. Het is geen behandeling: de klier wordt niet kleiner. Maar het is de snelste manier om je weer op je gemak te voelen op het werk, op stap of in de sportschool. Onze vergelijking van compressieshirts en onze maatgids helpen je de juiste keuze te maken.

Ook je kleding zelf maakt veel uit: snit, stof, kleur en print kunnen je silhouet volledig veranderen. Daarover gaat onze gids gynaecomastie verbergen met kleding.

2. Vet verliezen, borstspieren versterken

Bestaat je borst vooral uit vet, dan werken afvallen en krachttraining echt. Eén kanttekening: plaatselijk afvallen bestaat niet. Je totale vetpercentage moet omlaag. Onze complete aanpak: borstvet verliezen.

3. De oorzaak wegnemen

Is een medicijn de boosdoener, dan kan de arts het soms vervangen. Stop nooit zelf met een behandeling. Gebruik je steroïden of prohormonen, dan is stoppen de eerste stap (zie gynaecomastie en fitness). Wordt een hormonale disbalans gevonden, dan kan het corrigeren daarvan volstaan.

4. Medicijnen

Is de gynaecomastie recent (minder dan een jaar) en pijnlijk, dan kan een medicijn uit de groep van selectieve oestrogeenreceptormodulatoren, zoals tamoxifen, het gedeeltelijk terugdringen. Het wordt off-label en op recept gebruikt. Na een jaar is het weefsel vezelig en hebben medicijnen nauwelijks nog effect. Details: behandeling zonder operatie: wat werkt en wat niet.

5. De operatie

Dit is de enige blijvende behandeling van bestaande gynaecomastie. Meestal worden liposuctie voor het vet en verwijdering van de klier via een kleine snede langs de tepelhof gecombineerd. De ingreep duurt meestal één tot twee uur en gebeurt vaak in dagopname. Alles staat in de gynaecomastie-operatie, kosten en vergoeding en ons dossier over opereren in het buitenland.

Er intussen mee leven

Gynaecomastie is niet gevaarlijk, maar kan zwaar wegen. Sommige mannen mijden het zwembad, het strand, sport met kleedkamers, bepaalde kleding, soms intimiteit. Herken je dat, weet dan dat het een veelvoorkomende en terechte reactie is, geen ijdelheid. Er zijn oplossingen voor elke fase. Erover praten met een arts is vaak de eerste stap, en die is makkelijker dan je denkt.

Jouw vragen