In het kort
- Gynaecomastie is te veel klierweefsel: een stevige, rubberachtige schijf, centraal onder de tepelhof.
- Pseudogynaecomastie (of lipomastie) is te veel vet: zacht, verspreid, zonder duidelijke rand.
- Mengvormen komen heel vaak voor, zeker bij overgewicht.
- De knijptest geeft een eerste idee; de arts stelt het vast door te voelen, en een echo neemt twijfel weg.
- Vet reageert op afvallen, klierweefsel nauwelijks. Vergoeding van een operatie is alleen mogelijk bij echte gynaecomastie.
Bijna elke man die last heeft van zijn borst, stelt zich deze vraag: ‘is dit gynaecomastie, of ben ik gewoon een beetje te zwaar?’ Het is allesbehalve een detail. Het antwoord bepaalt wat voor jou kan werken, van het effect van sporten tot de kans dat een operatie vergoed wordt.
Twee heel verschillende dingen onder de huid
Echte gynaecomastie is een vergroting van de borstklier. Klierweefsel is dicht en vezelig. Het vormt een stevige, rubberachtige schijf of klein kegeltje, centraal onder de tepelhof, die je duidelijk tussen je vingers voelt. Als het recent is, kan het gevoelig of zelfs pijnlijk zijn.
Pseudogynaecomastie, ook lipomastie genoemd, is een ophoping van vet rond de borstspier. Het weefsel is zacht, verspreidt zich over de hele breedte van de borstspier tot aan de oksels en heeft geen duidelijke rand. Meestal gaat het samen met overgewicht.
Daartussen zijn mengvormen eerder regel dan uitzondering. Een man met overgewicht heeft vaak een kleine klierkern met vet eromheen. Vet maakt zelf oestrogenen aan, dankzij een enzym, aromatase, dat een deel van het testosteron omzet. Overgewicht houdt het klieronderdeel dus in stand.
De knijptest, thuis te doen
Dit eenvoudige gebaar gebruikt de arts ook. Het geeft een goede eerste indruk.
- Ga staan met ontbloot bovenlijf voor een spiegel, armen langs je lichaam of handen in je zij.
- Leg duim en wijsvinger aan weerszijden van de tepel, op ongeveer 3 cm afstand.
- Breng je vingers langzaam naar elkaar toe richting tepel, met lichte druk, alsof je in je huid knijpt.
- Vergelijk met hetzelfde gebaar bij het vet op je buik of flanken.
Wat je voelt:
- een stevige, rubberachtige schijf waar je vingers tegenaan ‘stoten’, centraal onder de tepelhof: waarschijnlijk klierweefsel;
- zacht weefsel dat je net zo kunt knijpen als je buik: waarschijnlijk vet;
- een klein stevig stukje in het midden met zacht weefsel eromheen: waarschijnlijk een mengvorm.
Liever een vragenlijst die je begeleidt? Onze test klier of vet bundelt deze criteria in 9 vragen.
Andere aanwijzingen
| Aanwijzing | Eerder klier | Eerder vet |
|---|---|---|
| Bouw | Slank of normaal | Overgewicht |
| Vorm | Kegeltje of bolling onder de tepelhof | Brede, ronde borst |
| Tepelhof | Vaak bol, ‘opgezet’ | Eerder plat, uitgerekt |
| Gevoeligheid | Mogelijk als het recent is | Zelden |
| Na afvallen | Verandert weinig | Wordt duidelijk kleiner |
| Rest van het lichaam | Weinig vet elders | Ook vet op buik en flanken |
Het duidelijkste teken is vaak afvallen: ben je een aantal kilo kwijt en is je borst nauwelijks veranderd terwijl je buik is geslonken, dan is een klieronderdeel zeer waarschijnlijk.
Wat de arts doet
Je huisarts kan het verschil in een paar minuten zien. Hij:
- voelt beide borsten, liggend en zittend, naar een klierschijf en meet de doorsnede;
- let op alarmsignalen: harde, niet-centrale, eenzijdige knobbel, afscheiding, knobbel in de oksel;
- onderzoekt de teelballen;
- vraagt naar je medicijnen, supplementen, alcohol, cannabis en sport.
Blijft er twijfel, dan vraagt hij een echo van de borst aan. Dit snelle, pijnloze onderzoek laat het klierweefsel (het fibroglandulaire weefsel achter de tepelhof) direct zien en onderscheidt het van vet. Het helpt ook de verhouding tussen beide in te schatten vóór een eventuele operatie. Een mammografie is bedoeld voor situaties waarin een verdachte afwijking moet worden uitgesloten.
Bloedonderzoek is alleen zinvol bij echte gynaecomastie, om de oorzaak te vinden. Een losstaande pseudogynaecomastie heeft het meestal niet nodig.
Waarom het antwoord alles verandert
Wat werkt op vet
- Afvallen vermindert borstvet net als de rest van je lichaamsvet. Het werkt niet plaatselijk: je kiest niet waar je afvalt.
- Borstspieren trainen geeft vorm en een ‘mannelijkere’ borst, die als spier wordt gelezen in plaats van als vet.
- Liposuctie verwijdert hardnekkig vet. Bij zuivere pseudogynaecomastie geldt het als cosmetisch en wordt het in de regel niet vergoed.
Complete aanpak: borstvet verliezen.
Wat werkt op klierweefsel
- De oorzaak wegnemen, als die gevonden wordt: ander medicijn, stoppen met steroïden, een hormonaal probleem behandelen.
- Medicijnen, als het recent is (minder dan ongeveer een jaar).
- Een operatie, de enige blijvende oplossing voor een oude, vezelige schijf. In Nederland en België wordt die alleen onder strikte voorwaarden vergoed. Zie kosten en vergoeding.
Afvallen verbetert toch het uiterlijk van een mengvorm, doordat het vet rond de kern verdwijnt. Maar het kan de klierschijf ook zichtbaarder maken zodra het vet weg is. Veel mannen ontdekken dat na een geslaagd dieet.
Wat op allebei werkt, vanaf vandaag
Een compressieshirt of -hemd maakt vet en klierweefsel even goed plat onder je kleding. Vet, dat beweeglijker is, laat zich zelfs makkelijker samendrukken. Zie onze vergelijking van compressieshirts.
Veelvoorkomende bijzondere gevallen
‘Ik heb opgezette tepels maar ben slank.’ Vaak gaat het om een klein schijfje klierweefsel, heel gewoon bij tieners en sporters, zeker als ze prestatieverhogende middelen hebben gebruikt. Men spreekt ook wel van ‘puffy nipples’. De knijptest laat een klein stevig knopje onder de tepelhof voelen.
‘Ik ben veel afgevallen en mijn borst hangt.’ Na flink afvallen kan de huid uitgerekt blijven. Dat is geen klier en geen vet, maar huidoverschot, waarvoor een huidcorrectie nodig is.
‘De ene kant is groter.’ Een lichte asymmetrie is normaal. Een duidelijke vergroting aan één kant moet je wel laten nakijken: zie gynaecomastie aan één kant: wanneer naar de dokter.
